Man neergeschoten in Amsterdamse straat	VVD en CDA spreken over gedoogsteun met SGP
Opstelten wacht beraad PVV en VVD af	Na halve eeuw besluit over aanleg stuk A4
Scholieren vinden menselijk bot uit ijstijd	Aanklager wil nader onderzoek dood militairen
Wilders en Verhagen positief over gesprek	Nieuwe borden waarschuwen spoorwegoverstekers
Recherche zoekt verder rond woning Geleense	Ex-terreurverdachten vliegen naar Jemen

’Je kan niet ieders recht op vrijheid inperken'

zondag 10 februari 2008 om 21:18

Er is maar weinig dat opsporingsdiensten niet simpel kunnen opzoeken over jou, als ze dat nodig vinden. Nederland is wat overheidsinbreuken op de privacy betreft na Engeland het meest achterdochtige land van Europa. Toch lijkt niemand er echt veel moeite mee te hebben, zegt Bart de Koning van wie over anderhalve week het boek Alles onder controle verschijnt.

Door Jan Willem Navis

Vergelijkingen zijn soms erg onsmakelijk. "In Nederland worden met een sms-bom getuigen van een misdrijf gezocht, in China krijgen met dezelfde techniek demonstranten een oproep om 'respect te tonen' voor het gezag", vertelt journalist Bart de Koning (HP de Tijd), van wie over anderhalve week het boek Alles onder controle verschijnt. Dat gaat over hoe de overheid ons in de gaten houdt.

Onderzoeker Rik van Amersfoort van Bureau Jansen & Janssen, dat opsporingsdiensten kritisch volgt, noemt het voorbeeld liever niet. "Maar omdat in de jaren dertig in Amsterdam een waanzinnig bestand is opgebouwd over de Joodse gemeenschap, konden de Duitsers ze makkelijk en efficiënt oppakken." Waarmee hij maar wil zeggen welk gevaar je loopt als databanken in verkeerde handen vallen.

Dat gebeurt ook nu nog, want het gevaar van slordigheid zit in een klein hoekje. Een Nederlandse defensiemedewerker die een usb-stick met de persoonsgegevens van mariniers laat slingeren in een huurauto, cd-roms met de gegevens van 25 miljoen Britse ontvangers van kinderbijslag die met de post worden verstuurd maar nooit aankomen. De Koning: "Je kan een rotsvast vertrouwen in de overheid hebben, het blijven mensen die het werk doen. En die maken fouten."

Toch eist de overheid steeds meer inzicht in allerlei databanken met gegevens over het handelen van de bevolking, aangemoedigd door politie, justitie en de AIVD. "Korpschef Bernard Welten van de Amsterdamse politie noemt privacy de schuilplaats van het kwaad", geeft De Koning als voorbeeld.

"Waarmee je er van uit gaat dat iedereen schuldig is. Iedereen heeft immers recht op privacy", reageert Van Amersfoort. "Het is een omkering van het belangrijkste principe van onze rechtsstaat, dat iedereen onschuldig is tot het tegendeel is bewezen. Er zullen altijd mensen zijn die verkeerde plannen hebben, maar dat zijn er maar zo weinig, dat je niet ieders recht op privacy in kan perken. Ook als de overheid continu alles over ons weet, zullen er moorden worden gepleegd."

Bovendien misbruiken Nederlandse opsporingsdiensten de mogelijkheden die ze hebben. In december werden 22 Hells Angels vrijgesproken omdat er tapverslagen van vertrouwelijke gesprekken met advocaten in het strafdossier bleken te zitten. Deze week werd om dezelfde reden de Amsterdamse rechercheur Sjaak K. vrijgesproken van het lekken van vertrouwelijke politie-informatie. In het onderzoek werd bovendien onrechtmatig een zender in zijn mobiele telefoon ingebouwd. De vrijspraak is een grote blamage voor justitie, omdat dit soort interne onderzoeken altijd met de grootst mogelijke omzichtigheid worden uitgevoerd. De Orde van Advocaten stelt dat het afluisteren van vertrouwelijke gesprekken structureel gebeurt, en eist daarom dat de regels worden aangescherpt.

Nederlandse speurneuzen tappen graag en veel. Alleen wil justitie niet bijhouden hoe vaak dit gebeurt. De laatste cijfers dateren uit 1998, en kwamen pas jaren later na uitgebreide Wet Openbaarheid van Bestuur-procedures boven tafel. Toen waren het er tienduizend, meer dan in welk land dan ook. "De politie tapt vooral graag omdat het hier niets kost, de telecombedrijven draaien voor de kosten op", legt De Koning uit.

Dat geldt ook voor internettaps. Daarvoor krijgt een provider sinds 2005 een vergoeding van 13 euro, een officiële tap kost ongeveer tienduizend euro, blijkt uit cijfers uit 2006 van de NBIP. Dat is een stichting die voor 44 kleine providers het aftappen regelt. Banken zijn per jaar tot hun eigen woede 320 miljoen euro kwijt om informatie voor opsporingsinstanties boven water te halen.

Die informatie wordt lang niet altijd terecht opgevraagd. Uit het rapport Data voor Daadkracht dat vorig jaar in opdracht van minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken werd gemaakt, blijkt dat er vaak buitenproportioneel veel informatie wordt opgevraagd. Informatie wordt soms zonder geldig doel opgevraagd, onbevoegden kunnen bij vertrouwelijke gegevens en de verhouding tussen de verdenking en de hoeveelheid ingewonnen informatie is zoek.

De Koning denkt dat door deze bevindingen en de recente rechterlijke uitspraken de discussie over de balans tussen privacy en veiligheid de komende tijd flink zal aanwakkeren. ,,Rechters zijn heel streng in het toezien op privacyschending, dat verheugt me.'' Het is alleen de vraag hoe lang dat zo blijft, zegt Van Amersfoort. ,,De politiek versoepelt de wetten namelijk steeds meer.''

Soepelere wetten, opgerekte bevoegdheden

Naast de steeds grotere mogelijkheden van de overheid om onze ,,digitale voetsporen´´ te bewaren staat de trend dat de overheid machtsmiddelen steeds vaker preventief inzet.

Iedereen kan binnenstebuitengekeerd worden bij een preventieve fouilleeractie, niet alleen iemand met wapens. Iedereen wordt opgenomen door camera's, niet alleen overlastveroorzakers. Van Amersfoort: ,,Iedereen kan het slachtoffer worden van een rechercheonderzoek op basis van een anonieme, niet controleerbare tip bij Meld Misdaad Anoniem. Dat is nogal wat.´´ Dat kan ook gebeuren als in de toekomst datamining wordt gebruikt. Met deze techniek trekt een computerprogramma op basis van risicoprofielen mogelijke verdachten uit databestanden. De methode is in de opsporing notoir onbetrouwbaar, omdat je veel ,,false positives'' uit de database haalt: mensen die aan meer verdachte kenmerken voldoen, maar onschuldig zijn.

Vorig jaar trad de nieuwe wet Bestuurlijke Maatregelen Nationale Veiligheid in werking. Hiermee kan de overheid mensen verstoren die 'in verband te brengen' zijn met terroristische handelingen. De minister van justitie kan verdachte personen de toegang tot pakweg Schiphol of NS-stations ontzeggen.

Ook de antimaffiawet Bibob is een vorm van preventief gebruik van machtsmiddelen. Met deze wet in de hand kunnen overheden een vergunning voor bijvoorbeeld een café weigeren wanneer vermoedens bestaan dat deze misbruikt kan gaan worden voor criminele doeleinden. Wie op grond van een Bibob-onderzoek geen vergunning krijgt, moet zelf aantonen dat hij onschuldig is. Een omdraaiing van het principe 'onschuldig tot het tegendeel is bewezen'. Critici zeggen bovendien dat iemand die ooit is veroordeeld, altijd een crimineel blijft. Een foutje in een van de vele databestanden kan er dan ook jarenlang voor zorgen dat iemand onterecht een vergunning geweigerd wordt.


		copyright © 2010 SP!TS