Taal Pirahă-stam kent geen tijd
woensdag 30 mei 2007 om 14:24
Pluk de dag! is het levensmotto van de Pirahă-stam in het Braziliaanse Amazonegebied. Zij kennen in hun taal immers geen woorden om tijd mee uit te drukken en leven zo altijd in het hier en nu. De Piraha-taal lijkt flink af te wijken van de universele taalregels die alle mensen delen.
Foto boven: De Pirahătaal kent geen tijd, maar ook kleuren en telwoorden ontbreken. Als de Pirahă tellen,
zeggen ze aibai (veel) of hói (ongeveer één). Etnoloog Dan Everett en zijn vrouw Keren (foto) probeerden de Pirahă het
tellen bij te brengen, maar na acht maanden waren ze nog niet in staat om tot tien te tellen. FOTO: DAN
EVERETT
Afbeelding van nog een onderzoeker die tevergeefs geprobeerd heeft de Pirahă te leren tellen. De stam vroeg
Westerlingen om ze te leren tellen zodat ze niet meer zouden worden afgezet tijdens het handelen met buurstammen. Maar
ze kunnen het hele concept van 1,2,3,4,5 enz maar niet vatten.
door Mathilde Jansen / Kennislink.nl
Elke taal klinkt weer anders. Maar volgens moderne taalkundigen hebben ze allemaal belangrijke overeenkomsten. Teken
dat we al vanaf de geboorte al begrip van taal hebben. Het idee van een aangeboren, universeel taalvermogen werd
vijftig jaar geleden voor het eerst geďntroduceerd door de Amerikaanse taalkundige Noam Chomsky. Maar zijn alle talen
wel hetzelfde? In het Braziliaanse Amazonegebied woont de Pirahă-stam, die zich weinig aan lijkt te trekken van
universele regels. Hun zinnen steken anders in elkaar dan we gewend zijn. Simpeler, met minder structuur.
Niet zo gastvrij
Het is niet makkelijk om je als onderzoeker van de ene op de andere dag op te
dringen aan een kleine stam als de Pirahă, die zo'n 350 mensen telt. Etnoloog Dan Everett werd niet bepaald gastvrij
ontvangen bij zijn eerste bezoek aan dit volk: sterker nog, de Pirahă wantrouwden de vreemdeling en beraamden een plan
om hem te vermoorden. Gelukkig voor Everett begreep hij iets van de taal en wist hij de aanslag op zijn leven te
voorkomen. Hij sloot zelfs vriendschap met het volk en woonde vanaf 1977 zeven jaar bij de Pirahă om hun taal te
bestuderen. Everett deed een aantal opmerkelijke ontdekkingen.
Carpe diem-cultuur
Pirahătaal telt weinig woorden. Er bestaan bijvoorbeeld geen woorden om tijd mee uit te drukken. Ook hebben de
werkwoorden geen verleden tijdsvorm. Deze bevindingen werpen nieuw licht op de Sapir-Whorfhypothese, die stelt dat ons
denken bepaald wordt door de taal waarmee we zijn opgegroeid. Pirahă zouden door de dwangbuis van hun taal niet eens
over verleden of toekomst kunnen dénken; volgens de Sapir-Whorfhypothese leven ze in een eindeloos 'nu'. Everett draait
het om: het is de cultuur die de taal vormt. De levenswijze van de Pirahă is helemaal gericht op het hier en nu. Daarom
beschikken ze ook niet over verledentijdsvormen of überhaupt woorden die naar tijd verwijzen. Everett spreekt in dit
verband van een carpe diem-cultuur: Pluk de dag! is het levensmotto van de Pirahă.
Recursiviteit
De ontbrekende bijzinnen in de Pirahătaal zijn net zo verwonderlijk. Ze brengen
een belangrijk aspect van universele grammatica aan het wankelen, namelijk het recursiviteitprincipe. Recursiviteit
(herhaling) betekent dat een structuur zichzelf oneindig vaak kan herhalen. Zo kun je zinnen eindeloos lang uitbreiden
met bijzinnen: 'De man, die zei dat de kinderen, die voetballen op het plein, dat is aangelegd door...'. In de
Pirahă-taal is deze vorm van recursiviteit compleet afwezig. Hebben mensen dan toch geen aangeboren basisregels voor
taal?
Volgens Jan-Wouter Zwart, universitair hoofddocent aan de Rijksuniversiteit van Groningen, is Everetts opvatting van
recursiviteit achterhaald: "In de theorie van Chomsky is de definitie veel ruimer. Er is al sprake van recursie wanneer
er een woordgroep in een woordgroep voorkomt, waardoor de taal een oneindig aantal zinnen krijgt'. Bijvoorbeeld: 'Een
papiertje, uit de prullenbank in de woonkamer, enz.'. Zwart: "En dat kan in elke taal."
Geen bedreiging
Volgens Zwart is het ontbreken van bijzinnen in de Pirahătaal dus geen
werkelijk probleem voor de theorie van Chomsky: "De theorie staat niet op het spel, alleen ons beeld van wat mensen en
dieren wel en niet kunnen." Toch zijn de ontdekkingen van Everett op z'n minst uitzonderlijk. Een nieuwe groep
taalkundigen maakt zich daarom klaar om de jungle in te trekken. Weer vreemdelingen die de eindeloze dag van de Pirahă
proberen te plukken.
